Anıtın adı:

Ulu Cami

Şehir:

Kaleiçinde, Diyarbakır, Türkiye

İnşa tarihi:

H. 5. / M. 11. yüzyıl

Dönem / Hanedan:

Anadolu Selçuklu / Artuklu

Tanıtım:

Cami, Şam'daki Emeviye Camii ile plan şeması ve kuruluşu açısından yakın benzerlikler göstermektedir. Avlusu ve bitişiğindeki medrese ile birlikte, bir kenarı yaklaşık 75 metre uzunluğunda kare bir alanı kaplamaktadır. Dörtgen avlusunun batı kenarı, daha önce buradan geçen bir sokak nedeniyle yamuktur. Cami harimi, avlunun güney kenarında yer almaktadır. Avlunun doğu ve batı kesimlerinde revaklar vardır. Kuzeyde ise dar bir geçitle birbirinden ayrılmış, Şafiler Mescidi ve Mesudiye Medresesi yer almaktadır. Harimin boyu, dıştan dışa 75 metre, eni ise 17 metredir. Minare güney duvarına bitişiktir. Kare kesitli bir kule şeklindeki minare gövdesinin üst kesimi silindirik ikinci bir gövde ve konik bir külahla son bulmaktadır.

Harim, doğuda ve batıda 90 cm.x115 cm. boyutlarında dikdörtgen payelerden oluşan iki sıra destekle doğu-batı yönlü üç sahına bölünmüştür. Uzunca dikdörtgen şekilli harimin kuzey-güney ekseni üzerinde yaklaşık 11 metre genişliğinde bir çapraz sahın mevcuttur. Mihrap ve minber, çapraz sahının güney ucunda yer almaktadır. Harimin üzeri, iki yana eğimli bir çatıyla örtülüdür. Yan sahınlardan daha yüksek olan çapraz sahını ve yan sahınları örten çatının tümü dıştan kurşun levhalarla kaplanmıştır. Harimin kuzey cephesinde, bir çelenk motifi ve menderes örneklerinden oluşan süslemeler yer almaktadır. Giriş açıklıklarından birinin atkı taşının üst kısmındaki sivri kemerin iki yanında, kavsaraları istiridye kabuğu şekilli, prizmatik gömme sütunçelere sahip iki mihrabiye göze çarpmaktadır. Duvarların üst kısmına bazalttan bir saçak inşa edilmiştir.

Avlunun doğu ve batısındaki revaklar iki katlıdır. Doğu revakının her iki katında da sütunlar korint düzeninde başlıklara sahiptir. üst kattaki sütunlar tek parça, alt kattaki sütunlar ise çeşitli boylarda iki veya üç sütun parçasının birleştirilmesiyle oluşturulmuştur. Batı kanadının düzeni de ana hatlarıyla doğu kanadına benzemekle birlikte, alt kat kemerlerinin dış yüzeylerinde silmeler yer almaktadır. üst kattaki sütunların tümü yekparedir ve yüzeyleri de, doğu revakından farklı olarak, değişik geometrik örneklerle süslenmiştir.

Caminin doğusundaki giriş açıklığının iki köşeliğinde, simetrik olarak işlenmiş aslan-boğa mücadelesi yer almaktadır. Giriş açıklığının üst kısmındaki kitabenin ortasında, harap durumda bir aslan başı kabartması vardır ve girişi çerçeveleyen süsleme şeridi palmetlerden oluşmaktadır. Harimdeki kalemişi süslemeler 1124 / 1712 onarımında yapılmıştır.

Camide, Roma/ Bizans yapılarından devşirme, bir çok yapı elemanı mevcuttur. Korint tarzı başlıklar, saçak taşları ve bazı süsleme şeritleri muhtemelen MS. IV. yüzyıla tarihlenebilecek unsurlardır. Yeniden kullanılmış antik yapı elemanları dışında caminin tümünün İslami devirde inşa edildiği kesinlikle söylenebilmekle birlikte, bütün kesimlerin tarihsel olarak tam bir uyum içinde olmadıkları görülmektedir.

Duvarların dış kaplaması bazalttandır. Arada yer yer kalker şeritlere rastlanmaktadır.

Cami olarak inşa edilmiş olan yapı, günümüzde de cami olarak işlevini sürdürmektedir.

Avlulu ve çapraz sahınlı şemasıyla Anadolu'da inşa edilmiş erken İslam yapılarının en önemlilerindendir. Avlu revakları üzerinde yer alan bitkisel ve geometrik süslemeler ile doğu taçkapısının iki yanındaki figürlü süslemeler, Türk-İslam sentezinin önemli verileri olarak kabul edilmektedir. Süslemelerden bazıları Roma/ Bizans dönemi yapılarından devşirmedir.

Tarihlendirme:

Yapıda bir inşa kitabesi yoktur. Var olan kitabelerin tümü çeşitli zamanlarda yapılmış onarımlarla ilgilidir. En eski kitabe, harimin avluya bakan cephesinin batı kesiminde, Melikşah adının geçtiği 484/1091–92 tarihli kitabedir. Urfalı Matheos'un vakayinamesinde, yapının 509/1115-16 yılında bir yangınla tahrip olduğundan bahsedilmektedir. Yapının, yukarıdaki bilgiler ve mimari özelliklerinden yola çıkarak 11.yüzyılın ilk yarısında inşa edildiği düşünülmektedir.

Seçme Kaynakça:

Aslanapa, O. ve Diez E, Türk Sanatı, İst. 1955.

Gabriel, A., Voyages archeologiques dans la Turquie orientale, I, Paris 1940.

Sözen, M., “Diyarbakır: Its History, Settlement Plan and Problems”, Urbanism in Islam (Icuıt II, Tokyo 1994, s.123-134.

Yinanç, M.H., “Diyarbakır”, İslam Ansiklopedisi, c.3, 1945, s. 610-626.

Citation:

Ertan Daş "Ulu Cami" in "Discover Islamic Art", Museum With No Frontiers, 2026. 2026.
https://islamicart.museumwnf.org/database_item.php?id=monument;ISL;tr;Mon01;1;tr

Hazırlayan: Ertan Daş

MWNF Numarası: TR 01